De nieuwe adat (3)

Christendom en onderwijs op Teun, Nila en Serua (Oost-Indonesië)
in het begin van de twintigste eeuw.

Door: dr. Mariëtte van Selm

Aan het einde van de negentiende eeuw deed het christendom (opnieuw) zijn intrede in de Zuidelijke Molukken. Drijvende kracht achter deze uitbreiding van het christendom waren de predikanten van de Indische Kerk op Ambon, die daarin gesteund werden door het bestuur over de Protestantse Kerk in Nederlands-Indië te Batavia.
De inlandse jongens die al sinds jaar en dag op Ambon werden opgeleid tot godsdienstonderwijzer en gemeentevoorganger werden niet langer uitsluitend in (bestaande) gemeenten in de Midden-Molukken geplaatst, maar verschillenden van hen werden uitgezonden naar de Zuidwester- en Zuidoostereilanden.

Op Kisar, Leti, Tanimbar en Aru, later ook op de Kai-eilanden en Babar, werden hulppredikers geplaatst, die toezicht hielden op de inlandse gemeenten in hun ressort. Eenmaal per jaar kwamen de hulppredikers, onder leiding van één van de Ambonse predikanten, in conferentie bijeen om de stand van kerkelijke zaken in de Midden- en Zuid-Molukken te bespreken.
Voor de bekostiging van één en ander werd een beroep gedaan op het gouvernement, op bestaande gemeenten en op de nieuwe gemeenten zelf. Het gouvernement verschafte de hulppredikers een traktement en subsidieerde het door de guru gegeven onderwijs als dat door ten minste tien leerlingen werd gevolgd.

Protestantse kerk op Bandaneira

Van de nieuwe gemeenten zelf werd in elk geval verwacht dat zij hun guru van woonruimte voorzagen en een schoolgebouwtje oprichtten. Overige kosten, zoals die van lesmateriaal voor het godsdienstonderwijs en benodigdheden voor de eredienst, werden gedragen door bestaande gemeenten in de (Midden-)Molukken.
Daartoe werden op verschillende plaatsen zendingsverenigingen en evangelisatiefondsen opgericht.

Op Ambon werd een Centraal Evangelisatiefonds in het leven geroepen.
Ook de kerkenraad van Banda-Neira verklaarde zich, daartoe door het kerkbestuur aangespoord, bereid om bij te dragen in de kosten van het zendingswerk in de Zuidelijke Molukken.
In 1894 besloot de kerkenraad om per kwartaal ƒ 100,00 omgerekend naar hedendaagse koopkracht ruim € 1.100,00 ter beschikking te stellen. De Ambonse predikanten deden de kerkenraad de suggestie om dit bedrag te besteden aan de bekostiging van twee godsdienstonderwijzers op respectievelijk Teun en Serua. De menschen van Saroea komen zeer vaak te Banda, zoodat ook op die wijze door u kan gecontroleerd worden welke vruchten het school- en godsdienstonderwijs op die eilanden afwerpt, zo luidde de motivering.

Gedenksteen van de Protestantse kerk op Bandaneira

In het besluit van de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië van 7 februari 1900 No 46 (Bijblad No 5481) werd het geven van geestelijke leiding aan de inlandsche christenen op Teun, Nila en Serua echter nog opgedragen aan de hulpprediker in het verre Waai (Ambon).
Pas vanaf 1914 was sprake van een officiële band tussen de Banda-eilanden enerzijds en Teun, Nila en Serua anderzijds.

In dat jaar werden de drie eilanden aan het ressort van de predikant vanaf 1917: hulpprediker van Banda toegevoegd. Hij diende de gemeenten op Teun, Nila en Serua tweemaal per jaar te bezoeken voor een inspectie van de scholen en de bediening van doop en avondmaal.

Ook voerde hij de financiële administratie, de inning en uitbetaling van subsidies, traktementen en collecten van de gemeenten en scholen op de drie eilanden.
Met de inspecteur voor het inlands onderwijs correspondeerde hij over de verlening van subsidies en de toestand van het schoolonderwijs.

In overleg met de predikant-voorzitter van de commissie van hulppredikers te Ambon zorgde hij voor de (over)plaatsing van guru jemaat op Teun, Nila en Serua.
Er moest worden gewoekerd met mankracht. In de Zuidelijke Molukken waren veel meer dorpen van een guru te voorzien dan aspirant-onderwijzers met goed gevolg de examens aflegden. Alleen Jerili (1908), Bumei (1910), Layeni (1913) en Rumdai (1914) hadden al in een vroeg stadium een eigen voorganger-onderwijzer
gekregen. Hun aanstelling was mede vanwege het tekort aan onderwijzers vaak van langere duur.

De ‘inlandse’ jongens, werden op Ambon opgeleid tot godsdienstonderwijzer en gemeente voorganger. ( mijn vader staat rechts vooraan op de foto, voor de kijkers links).

Guru jemaat van Jerili (Serua) C.M. Haullussy, die eerder als guru jemaat op Kisar en Wetar werkzaam was geweest, spande de kroon: hij bearbeidde Jerili en nabijgelegen dorpen maar liefst dertien jaar (1908-1921).
Maar ook de ambtstermijnen van anderen waren respectabel: D.J. Soplanet, eerder guru jemaat op Damar, stond van 1913 tot 1921 aan het hoofd van kerk en school te Rumdai (Nila). In Bumei, op hetzelfde eiland, werkte van 1916 tot 1923 inlands leraar J.A. Latumahina.

Layeni op Teun werd in die periode bediend door guru jemaat D. Heumassy (1916-1922).
Haullussy en Heumassy droegen overigens op hun eigen wijze een steentje bij ter opheffing van het tekort aan onderwijzers: Haullussy leidde één, Heumassy twee eigen zoons tot onderwijzer op.

In hun werk werden de guru jemaat bijgestaan door tua agama, letterlijk vertaald: geloofsoudsten. Zij werden op verzoek van de hulpprediker van Banda, die zijn verzoek doorgaans baseerde op een voordracht van de guru jemaat, aangesteld door de predikant-voorzitter van de commissie van hulppredikers op Ambon.
In dorpen die (nog) geen eigen guru jemaat hadden, fungeerden de tua agama als de ogen en oren van de guru jemaat in het naburige dorp.
Zij hielden mede toezicht op het zedelijk gedrag van gemeenteleden en het schoolgaan van kinderen.
Ook werden op enkele plaatsen diakenen, syamas, aangesteld.

In het schoolonderwijs kregen de guru hulp van vrijwilligers, kwekelingen en kandidaat-hulponderwijzers. Dit waren doorgaans jongens die van de eilanden zelf of van naburige eilanden afkomstig waren en enkele jaren op een school op Teun, Nila of Serua werkten alvorens op Ambon het examen tot kwekeling of hulponderwijzer bij het inlands onderwijs af te leggen.

Naar Startpagina

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s