De nieuwe adat (5)

Christendom en onderwijs op Teun, Nila en Serua (Oost-Indonesië)
in het begin van de twintigste eeuw.

Door: dr. Mariëtte van Selm

Dat de guru jemaat in hun eigen verslagen strikt in de leer en streng in hun straffen waren, wil echter nog niet zeggen dat zij dat ook in hun alledaagse omgang met de bevolking waren. Omdat door gebrekkige reismogelijkheden het halfjaarlijks bezoek van de hulpprediker van Banda nog wel eens een jaar of langer op zich wilde laten wachten en dan bovendien slechts een enkele dag duurde, genoten de guru grote vrijheid in hun doen en laten. Of en in hoeverre de guru jemaat deze vrijheid gebruikten om de rechtzinnigheid van hun leer af te zwakken en zo conflicten te voorkomen, is bij gebrek aan bronnen niet te achterhalen.

De andere tak van werkzaamheid van de guru jemaat, het schoolonderwijs, liet zich gemakkelijker nagaan. Bij hun bezoeken aan de eilanden controleerde de inspecteur voor het inlands onderwijs of de hulpprediker van Banda de leerlingenadministratie die de onderwijzer moest bijhouden, werden door middel van oefeningen de vorderingen van de leerlingen in de verschillende vakken getest, en werden het schoolgebouw en de inventaris geïnspecteerd.

Het schoolgebouw moest zoveel mogelijk naar den plaatselijken inlandschen bouwtrant worden gebouwd, voldoende licht en ruimte bieden en bij alle weersomstandigheden behoorlijke beschutting geven.
Het meubilair in de school bestond uit houten schoolbanken, die van Ambon werden aangevoerd als ze niet ter plaatse konden worden gemaakt. Idealiter beschikte de onderwijzer ook over een kast ter berging van leien, griffels en schoolboeken en over een schoolbord waarop hij de eerste beginselen van het schrijven kon laten zien. In het schoollokaal en in de schoolboeken was Maleis de voertaal. Daarbuiten klonk de landstaal, die per eiland verschilde.

De GPM-kerk van de gemeenten Bumei-Sifluru (Nila dorpen op Seram)

De schoolboeken waren dezelfde als elders in de Molukken: onder meer Empat serangkai, een vierdelig leerboekje voor leeslessen dat door de Landsdrukkerij te Weltevreden was uitgebracht; Boenga rampai, een verhalenboekje van J. Habbema dat te Batavia was verschenen; Serba Neka (betekent veelsoortig) een tweedelig leerboek voor leeslessen op Maleise scholen van een Leidse uitgeverij, en een zesdelige rekenboek dat de eenvoudige titel Kitab beladjar membilang droeg.

De schoolboeken werden de onderwijzers aanvankelijk vanuit Ambon toegezonden, later werden ze door de hulpprediker van Banda bij het depot van leermiddelen te Weltevreden (Java) besteld.
De rekening ervan werd betaald uit de door de hulpprediker van Banda geïncasseerde gouvernementssubsidie, die deels aan onderwijzerstraktementen en deels aan onderhoud en aanvulling der eerste inrichting mocht worden besteed. Schoolgeld werd niet geheven.

Het aantal leerlingen varieerde per school. De kleinste school telde rond de 70 leerlingen, de grootste tegen de 120. De onderwijzer diende presentielijsten bij te houden om aan het einde van het kalenderjaar te kunnen opgeven hoeveel leerlingen de school hadden bezocht.
De leeftijd van de leerlingen mocht bij benadering 6 tot 9 jaar, 10 tot 13 jaar en 14 tot 16 jaar worden opgegeven, want lang niet altijd was bekend hoe oud een kind precies was.

Een bewaard gebleven leerlingenlijst van Jerili vertoont grote gelijkenis met een concordantie van bijbelse namen, waarin zowel het Oude als het Nieuwe Testament vertegenwoordigd zijn: Jermias, Izaak, Mezac, Hanoch, Jacobus, Benjamin, Amoes, Semoeel, Abraham, Petroes, Nethaniel, Pauloes, Filiphoes, Adam, Andarias, Enos, David, Jonas, Zacarias.
De eerder Nederlands geïnspireerde Jan, Bernadoes, Marthinoes, Lambert en Wilhelmoes vielen er bijna bij uit de toon.
Bij de meisjes was het aantal bijbels geïnspireerde namen naar verhouding iets minder hoog: Martha, Maria, Esther en Rachel zaten in de klas zij aan zij met
Regina, Jacomina, Salomina, Hermelina, Dolfina, Leonora en Augoestina.(Archief Kerkenraad Banda inv. nr. 405)

Oude boeken in de consistorie van de Protestantse Kerk op Bandaneira

De leerlingen waren verdeeld over drie of vier klassen en ontvingen per dag, alleen de zondag uitgezonderd, vier uur onderwijs. De dag begon met godsdienstles. Daarna volgden (begrijpend) lezen, (schoon)schrijven, (hoofd)rekenen en zingen. Ook tekenen en aardrijkskunde konden op het lesrooster voorkomen.
Guru jemaat Soplanet van Rumdai leerde zijn leerlingen bovendien het Wilhelmus, zodat de schooljeugd dat de hulpprediker van Banda bij diens bezoek aan Nila in november 1915 bij wijze van begroeting kon toezingen. Ook guru jemaat Haullussy van Jerili was niet van koningsgezindheid ontbloot. Hij hechtte eraan om op de inventaris van schoolgoederen te vermelden dat in zijn school een ‘gambaran Ratoe Wilhelmina’, een portret van Koningin Wilhelmina, aanwezig was.

De inspanningen van de onderwijzers ten spijt was de toon van de inspectierapporten zelden onverdeeld positief. Aan het voortdurend tekort aan schoolboeken hadden de onderwijzers weinig schuld en ook geringe voortgang bij de nieuwbouw van schoolgebouwen kon hen niet direct verweten worden. Een ondermaats presteren van de leerlingen bij de oefeningen die inspecteur en hulpprediker hen lieten doen, werd daarentegen onverwijld op het conto van de onderwijzer geschreven.
Betoonde de onderwijzer zich daarenboven een gebrekkig gastheer die op de vragen van de inspecteur onbevredigende antwoorden gaf, dan belandden kwalificaties als ‘een treurig type dat niet eens een stoel kan aandragen en het hoofd behoeft men maar aan te zien om te weten dat hij het niet was die het buskruid uitvond’ in het inspectierapport.

Spelende kinderen na hun 'school' - Bumei (Nila)

Vanwege het tekort aan onderwijzers kon aan dergelijke kwalificaties weinig meer dan een strenge vermaning tot verbetering verbonden worden. Voor zover is na te gaan, werd tussen 1913 en 1923 geen enkele guru jemaat op Teun, Nila of Serua wegens eigen wangedrag of slechte prestaties van zijn leerlingen ontslagen.
Een slechte onderwijzer was nog altijd beter dan geen onderwijzer, zo leken de inspecteur voor het inlands onderwijs, de hulpprediker op Banda en de predikant-voorzitter van de commissie van hulppredikers op Ambon met elkaar eens te zijn. Alleen als zich een competente vervanger aandiende, kon overplaatsing naar een minder veeleisende standplaats ‘meer in de bewoonde wereld en met een kleinere school’ worden overwogen.

De guru jemaat op Teun, Nila en Serua stonden voor een niet geringe taak: de alfabetisering en christianisering van een bevolking in wier schriftloze cultuur symbolen centraal stonden en aan beelden dodelijke kracht werd toegekend.
Vakdidactiek had nooit onderdeel van hun opleiding gevormd, hun scholing had primair tot doel gehad dat zij de vakken die zij moesten gaan onderwijzen zelf beheersten. Hun standplaatsen lagen ver van de bewoonde wereld op Ambon en Banda, waren daar een aanzienlijk deel van het jaar zelfs van afgesloten. Hun salaris bedroeg op zijn hoogst ƒ 15 per maand en werd hen niet zelden met een vertraging van een geheel jaar uitbetaald.

Desalniettemin gingen eind 1923 de aantallen protestantse christenen op Teun, Nila en Serua die op Banda ruimschoots te boven. Drie eeuwen na zijn oprichting telde de protestantse gemeente op de Banda-eilanden 1.068 mannen, vrouwen en kinderen.
Teun telde eind 1923 met 395 christenen te Layeni, 129 te Mesa, 115 te Yafila en 111 te Watludan in totaal 750 christenen.
Voor Serua werd een totaal van 768 christenen opgegeven, waarvan 264 te Waru en 504 te Jerili, Lesluru en Terana. Op Nila werden meer dan duizend christenen gevonden: 539 in Rumdai, 319 in Bumei en Siplono en 147 in Wotai. Een arbeid van nog geen twee decennia, onder moeilijke omstandigheden verricht, wierp vruchten af.

Naar Startpagina

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s